zondag 27 mei

Ik ben van plan om vandaag weer rustig te genieten van alles wat ik tegenkom. Geen geplande zaken vandaag.
Na het ontbijt vraag ik Anita of het reizen naar Amalpura goed te doen is. Volgens Anita is het heel makkelijk om met een Bemog-busje naar de stad te reizen. Om de paar minuten komt er wel een busje over de hoofdweg. Men kan voor een ritje 10.000 Rp. vragen maar ervaring van Anita leert dat 5000 voldoende moet zijn.
Ik wandel om 09:00 uur via het dorp naar de hoofdweg.
Op de kruising van de hoofdweg staat een Bemog bij een kleine Warang (kiosk) om allerlei bestellingen uit de stad in te laden. Op het dak drie korven waar hanen in worden gehouden voor de hanengevechten. De korven worden met touwen vastgezet door de touwen door de ramen aan de andere zijde van de auto weer naar buiten vast te binden.
De bestuurder ziet mij lopen en vraag of ik transport nodig heb. Ik twijfel! Ik kijk eerst de kat uit de boom en wacht een paar minuten waarin ik meerdere Bemogs, die met claxonneren mijn aandacht vragen, laat passeren.
Ik besluit om de weg over te steken en de bestuurder van de Bemog die nog steeds bezig is om de touwen vast te knopen, te vragen wat de kosten zijn naar Amalpura. Hij vraagt 10000 Rp. en resoluut laat ik hem weten dat 5000 wel voldoende is. Hij gaat akkoord en gelukkig heeft hij nog geen passagiers zodat ik voorin het busje plaatsneem.
We vertrekken en na ongeveer 300 meter stopt hij om een dame in te laten stappen, die uit het rijstveld komt lopen. Geholpen door haar man wordt er een grote zak rijst ingeladen. Na een paar honderd meter herhaalt zich deze stop. Nu worden er twee zakken rijst de bus ingeduwd.
De vrouwen moeten de zakken afleveren bij een corporatie naar later blijkt. We stoppen bij een soort van een schuur waar mensen hun zakken rijst komen inleveren. Op een grote weegschaal worden de zakken gewogen en vervolgens worden de zakken in de schuur opgeslagen.
Ik had al een paar dagen eerder veel mensen op een akker aan het werk gezien en van Gede gehoord dat men hier coxf6peratief de rijst oogst en verkoopt.

Bij de coxf6peratie stapt een man in het busje nadat de vrouwen zijn uitgestapt. De zakken met rijst worden door hen in de berm gegooid om ze later door anderen naar de coxf6peratie aan de overkant van de straat te brengen.

De bestuurder heeft schijnbaar een paar vaste reizigers want een aantal keren wordt er gestopt en gekeken of er toevallig niemand vanuit een zandpad komt aanwandelen voor de Bemog. We krijgen geen passagiers meer in de bus want op alle plaatsen waar de bestuurder stopt, ook nog een paar keer claxonneert, staan of komen geen mensen aangelopen.

In de stad aangekomen stoppen we op een plaats waar veel hanen in korven staan. De korven op het dak van het busje worden er afgehaald en het is voor mij totaal onduidelijk voor wie de korven bestemd zijn. Mensen roepen wat naar de chauffeur en zonder af te rekenen of een bonnetje rijden we verder naar het centrum.
Exe9n straat voor de terminal herken ik de straat waar Gede en ik zijn geweest toen we naar de markt gingen. Ik roep ‘stop’ ten teken dat ik uit wil stappen en besluit om vanaf deze plek de markt over te lopen.
Nadat ik de straat ben overgestoken en de steeg inwandel loop ik langs een aantal handelaren die mij nog herkennen als de man die hier op zoek was naar keressen.
Ik loop aan het eind van de steeg naar links. Het deel waar electronika en horloges worden verhandeld.
Aan het eind van het blok is de markt afgelopen en ik loop naar links door een rustig deel van de straat.

Plotseling ontdek ik een steegje die naar links toe toegang biedt tot een hele grote overdekte marktplaats. Een werkelijk gigantische grote marktplaats waar alles, maar dan ook alles te koop is. Vis, fruit, groenten, veel rijstsoorten, kleding, offertjes en versierselen voor de offerblokken.
Het is hier donker en het stinkt er. Om de veertig a vijftig meter moet je over een afwateringskanaaltje stappen die in het beton zijn aangelegd. De geulen lopen naar buiten en ik zie de ratten buiten scharrelen om te kijken of er iets van hun gading naar buiten komt drijven.
Ik ben beland op een echte plattelandsmarkt. Geen toerist te zien. Hier waan ik mij in het echte dorpsleven.
Vlees wordt gehakt. Vis gesneden en kippen van hun ingewanden ontdaan.
Het afwegen van de producten gaat met een bascule of oude weegschaal.

Ik val op omdat ik wandelend door de smalle paden loop waar de bevolking juist snel hun weg zoekt met armen vol pas gekochte groente of een baal met rijst. In een deel van de hal is een klein stukje niet overdekt en hier staat een reusachtig offerblok.

Het offerblok wordt veel gebruikt gezien de grote aantallen offers die daar staan met brandende wierookstaafjes. Vanaf deze plek zie ik nu pas dat de markthal vanaf meerdere steegjes bereikbaar is. Dit was mij niet opgevallen toen ik door de steegjes liep. Waarschijnlijk door de smalle ingangen waarbij het lijkt alsof je een galerij van een huis binnenstapt.

Ik kom vanaf de marktplaats in de straat waar de Bemog terminal is gevestigd. Boven de Bemog busjes hangen aan de terminal vier borden met bestemmingen. Ababi staat er natuurlijk niet op en ik ben vergeten te informeren welke route ik terug moet hebben. Voor alle zekerheid ga ik het maar vragen aan xe9xe9n van de gereedstaande busjes. Echter de chauffeur kan mij geen antwoord geven en gaat het aan zijn collega’s vragen. Ik denk dat er ongeveer twintig busjes in de terminal gereed staan. Waar hij ook informeert, niemand schijnt te weten via welke route ik terug moet. Er staat wel iemand die mij wil brengen, maar ik heb het idee dat ik dan moet betalen voor een privxe9 ritje. Ik wil nog niet vertrekken en sla het aanbod dan ook af.
Achter de terminal loopt de weg iets naar beneden en ik zie daar ook een soort van een markt.
Daar ga ik eerst nog even kijken voordat ik een nieuwe poging onderneem om te informeren welke Bemog- bus ik moet hebben naar Ababi.

De markt achter de terminal is ook weer deels overdekt. Ik loop het straatje af naar beneden. De eerste drie hokjes van ongeveer drie bij drie meter blijken kappers te zijn. De hokken zijn niet afsluitbaar en de kappers zullen ‘s avonds hun spullen waarschijnlijk meenemen naar huis. Zoveel hebben ze anders niet mee te nemen. Ik ontdek alleen een houten stoel, een schort, een spiegel, kam en schaar.
Aan de linkerzijde van de weg kramen met veel riet, manden en korven.
De weg mondt uit in een rommelige vieze zooi en komt uit op een privxe9terrein. Ik loop dus terug en ga de overdekte hal binnen.
In dit deel staan tientallen grote manden en korven met kippen en eenden. Van kuikens tot vetgemeste kippen in alle soorten, maten en kleuren. Ook een groot aantal eenden die bijdragen aan een enorme herrie. Mensen die er tussen door lopen met kippen onder de arm. De pootjes vastgebonden met een touwtje. Ik moet aan de eend denken die in de vroege ochtend voor de ingang van Sudanita homestay voor de deur lag en die wij ‘s avonds tot onze verrassing heerlijk bereid terug zagen bij het diner.

Het laatste deel van de markt is weer ingericht met allerlei versieringen die gebruikt worden bij het offeren.
Ik verlaat via een betonnen trap dit marktdeel en kom in een straat terecht waar volop wordt gewerkt om zakken met rijst vanaf vrachtwagens op te slaan in loodsen.
Ook hier weer rare situaties. Naast eten, rijst en groenten opeens drums met benzine en petroleum zomaar op straat zonder rookverbod etc.

Aan de overkant van de straat is een kleine warung waar twee jonge meisjes offertjes aan het maken zijn. Ik neem plaats op het bankje en bestel een cola. De eigenaresse van de warung begrijpt dat ik cola bestel, maar snapt niet dat ik de cola uit de koeling wil. Dochterlief die met de offertjes bezig is wordt ingeschakeld om mijn bestelling op te nemen. Ze spreekt Engels en alles wordt naar wens geregeld. Ik ontvang mijn cola en bekijk hoe de meisjes offertjes maken.
In een soort van gevlochten bananenblad worden kleine bloempjes (drie stuks) afgewisseld met diverse blaadjes, kruiden en rijst samengevoegd tot een kleurrijk stukje. Per 24 exemplaren worden deze in een plastic zakje gestopt. De twee meisjes zijn er ongeveer 15 minuten mee bezig en het zakje moet omgerekend xe9xe9n euro opbrengen.

De moeder probeert een gesprek met mij aan te gaan, maar ik/zij verstaat/snappen er niets van.
Na vijftien minuten aanschouwen van offertjes maken en het flesje cola te hebben leeggedronken vertrek ik weer.
Op weg naar de Bemog terminal.

Aangekomen bij de terminal vraag ik opnieuw aan iemand hoe ik naar Ababi moet. Een wonder….. De chauffeur die ik vraag gaat met zijn busje richting Ababi. Maar helaas. De bus heeft al een aantal reizigers. Voorin zitten is er niet bij. De bus zit vol en ik mag inschikken. Niet alleen mensen maar veel handelswaar in de bus. Gelukkig geen levende have zoals kippen en eenden. Ik dacht dat we vertrokken. Maar plotseling rent een vrouw uit de bus om nog wat inkopen te doen. Het is warm in de bus en ondanks openstaande ramen krijg ik het benauwd. Ik overweeg om uit te stappen maar besef dat ik misschien wel geen bus meer naar Ababi aantref. De markt is om 13:00 uur gesloten en het is inmiddels 11:30 uur.
Ik blijf dus maar zitten en voel de straaltjes over mijn rug lopen.

De chauffeur is het blijkbaar ook zat. Claxonneert een paar keer en door een tiental meters vooruit te rijden laat hij merken dat hij op weg gaat.
Gehaast komt de vrouw naar de Bemog bus rennen. Een tros bananen onder de arm. Manlief en dochter zijn blijven zitten om de chauffeur te laten weten dat er nog een passagier op komst is.
Eindelijk we rijden… Frisse lucht door de ramen naar binnen.
Opvallend is dat in tegenstelling tot de heenreis bijna de hele rit iedereen blijft zitten. Halverwege roept een meisje dat er gestopt moet worden en na een paar minuten komt er iemand aanlopen die een pakketje in ontvangst neem. Niemand vraagt waarom we stoppen en hoelang het zal gaan duren.

Ik ben de eerste die de bus moet verlaten. En na een krachtig ‘STOP’ remt de chauffeur op het kruispunt in Ababi. Ik geef hem de 5000 Rp. zonder iets te vragen en neem aan dat hij dat voldoende vind. Zonder iets te zeggen rijdt hij verder. Om 12:00 uur ben ik terug in Ababi. Ik wandel rustig terug naar mijn logeeradres en neem mij voor om vanmiddag/avond niets meer te doen dan foto’s selecteren, de opgenomen video van het schooltje te bekijken en mijn verslag te schrijven.
‘s Middags nog even in de buurt gewandeld en even op bed gelegen. Relaxen noemen ze dat. Die laatste week was ook een heerlijke ontspanning. Een goede keus achteraf. Locatie en doel perfect.

Na het diner met Gede afgerekend. Het verblijf had ik al betaald. Alleen transport, eten en wasgoed etc.
Perfecte plek hier. Ik heb genoten.

zaterdag 26 mei
Vandaag opnieuw een relax dag. Op mijn verlanglijstje van vandaag staat een bezoek aan de kapper, internetcafxe9, beltegoed, zilversmid en de markt van Amlapura.

Ik heb mijn filmpje voor Myrthe dusdanig gecomprimeerd dat het nu mogelijk moet zijn om een videoboodschap door te sturen. Weliswaar een korte boodschap, maar een boodschap van mij uit Indonesixeb.

Gede gaat vanmorgen met mij mee en rijdt een schitterende route naar de stad Amlapura. Mooi uitzicht op de berg Gunung Agung. Mooie valleien en vergezichten. Wegen slingerend door heuvels en uiteraard rijstterrassen.

Gede vertelt dat hij twee keer de vulkaan Gunung Agung heeft beklommen (3142 m). De vulkaan kende zijn laatste uitbarsting in 1963, maar is nog altijd actief. De vulkaan is tot ongeveer de helft met de auto toegankelijk. Halverwege de vulkaan ligt een belangrijke tempel, de ‘moedertempel’ en vanaf die plek moet je te voet verder om de top te bereiken. Een lastige klim over rotsen in een vulcanische omgeving. Eenmaal aan de top heb je bij goed weer zicht over Bali en Lombok. Een tocht van ongeveer acht uur, grotendeels in de nacht, die ik niet heb gedaan.

Na ongeveer 45 minuten kwamen we in de stad Amlapura. De auto geparkeerd in de hoofdstraat direct bij de markt.
Direct aan het begin van de markt al een kraam (een kleed op de grond) met twee mannen die messen en kerissen verkochten. Verschillende soorten en maten. Helaas niet iets wat ik zocht. Of te klein of te groot.
Met Gede de markt overgelopen met diverse kraampjes met de meest uiteenlopende handelswaar.
Het leuke aan deze markt is dat hier nauwelijks toeristen komen en dat de handelswaar is afgestemd op de plaatselijke bevolking.

Na nog een paar verkopers van kerissen te hebben bezocht uiteindelijk twee identieke kerissen kunnen vinden. Exe9n voor Beertjan en xe9xe9n voor mijzelf. Helaas geen keris met metalen schede maar van hout. De keris van mijn vader heeft wel een mooi uitgewerkte metalen schede maar die schijnen verschrikkelijk duur te zijn. Oude kerissen zijn wel te koop op Bali maar hebben een geschiedenis waarbij het maar de vraag is of de keris bij je geest past. Volgens de kenners moet de keris met je mee willen. Het moet bij je geest passen. Zoniet dan zal de keris je ongeluk bezorgen.

De vraagprijs voor de keris is zoals gebruikelijk veel te hoog. Ik doe een bod met de helft van de vraagprijs en Gede bemiddelt tenslotte in de prijs omdat ik er twee koop.

Ik loop al dagen met een te lange baard. Vandaag wil ik mij wel eens wagen aan het knippen van mijn baard bij een Balinese kapper. Mannen met baarden ben ik hier nog niet tegengekomen (uitgezonderd een stokoude priester). En personeel van de eerste de beste kapsalon geeft ook aan geen baarden/snorren te knippen.
In de zelfde straat/steeg waar ik de keris kocht kan ik terecht in een damessalon.
Ik word aan het eind van de zaak op een houten stoel gezet. Een jonge dame van rond de twintig jaar krijgt de opdracht om mij te knippen. Het heeft nogal wat voeten in de aarde want er moet een tondeuse worden opgezocht. Er gaan zeker 15 minuten voorbij voordat de tondeuse boven tafel is en ik een schort omkrijg. De dame vraagt in gebrekkig engels hoe lang/kort er geknipt moet worden. Ik wijs tussen duim en wijsvinger ongeveer een centimeter aan. De tondeuse wordt in mijn baard gezet en het duurt even voordat de dame denkt dat de gewenste lengte is bereikt. Ik moest mijn bril afzetten. Dus ik kon de haarlengte niet inschatten. Ik denk dat de dame er ook geen idee van had of dit de bedoeling was want na de tondeuse is ze zeker een halfuur met de schaar bezig geweest om bijna elk haartje van mijn baard nog eens langs te gaan en te knippen.

Uiteindelijk wist ze niet meer wat ze moest doen. Liep vervolgens naar buiten om Gede, die op de veranda wachtte, te vragen of mijn snor ook geknipt moest worden. Ik gaf Gede te kennen dat dit ook moest gebeuren. En via Gede kwam de vraag of de lengte van de baard goed was. Er volgde nog vijftien minuten knippen aan de snor. Het meisje werd wat zekerder van haar zaak en vroeg waar ik vandaan kwam en naar mijn naam (de vraag naar je naam is iets heel gewoons in Indonesixeb. Meer mensen waren benieuwd naar mijn naam). Na drie kwartier kwam een wat oudere dame van de salon even polshoogte nemen naar de vorderingen van het meisje. Ze bekeek mijn baard en snor en zei dat ik een knappe man was. Ik kon haar geen ongelijk geven.
Na de knipbeurt verontschuldigde het meisje zich dat ze zo weinig Engels sprak. Ik was er blij om. Ik hou er niet van om tijdens een knipbeurt waar de schaar rakelings langs je neus of oren gaat mij te bewegen.
De kosten voor de volledige knip- en trimbeurt bedroeg omgerekend xe9xe9n euro dertig.
Een behandeling van bijna een uur! ‘Pelan pelan sadjah’ (lekker langzaam aan).

Na het betalen van de parkeerplaats en de persoon die met schril geluid van zijn fluit je de weg ophelpt vertrekken we uit de binnenstad en stoppen bij een van de vele winkeltjes die telefoons en telefoonkaarten verkopen. Ik wil mijn beltegoed opwaarderen om te kunnen sms-en en te bellen. Peuleschil. Even opwaarderen….. Nu blijkt waarom ik slecht kon bellen met het thuisfront en andersom. Ik heb in Jakarta een kaart gekocht en gekregen die specifiek voor een gebruikersgroep in Indonesixeb bestemd is. Goedkoop sms-en en duur bellen. Gebruikersgroep ‘Us’.
Na twee minuten bellen was mijn beltegoed al op.
En ik steeds maar opwaarderen!!

Met Gede naar een klein dorpje waar een zilversmid gevestigd is. Een klein stukje lopen vanaf de weg kom je in een werkplaats waar vijf mensen aan het werk zijn om van zilver de meest mooie dingen te maken. De showroom laat zien hoe de zilversmeden in staat zijn om hun ambacht creatief vorm te geven. Werkelijk prachtige creaties. Geen speciale sluitingen. Maar puur gebruik makend van de materialen die je tot je beschikking hebt. Ik koop daar twee prachtige halskettingen voor mijn dochters. Mooi gemaakt waar ik bij stond. Geen poespas. Mooi en toch eenvoudig.

Ik stond er van te kijken dat de zilversmeden niet bestonden uit oude aftandse mannetjes maar dat het personeel hooguit 35 jaar oud was. Geen ‘oude’ leermeester. Of wel…. op de achtergrond. Ik ben maar een toerist.
In de showroom een leuke dame die je alles aan kan smeren. (denkt zij) Ik had het geluk dat ik gelijk met een echtpaar uit Duitsland was. Dus interesse werd gedeeld. Het Duitse echtpaar grote mond. Ze zochten het duurste maar hadden te weinig Rp. om te betalen!!!!!
Bla, Bla,

Na onze mooie rit rond 13:00 uur terug naar Sudanita Homestay.

Even lekker niets doen en toen begonnen aan mijn wandeling naar het waterpaleis. Het waterpaleis ligt dicht in de buurt van Ababi en vanuit Sudanita Homestay is het een wandeling van ongeveer 30 minuten. Ik neem een plattegrond mee van een wandelroute door het dorp richting waterpaleis. Het is een mooie route door het dorp en over paden waar je anders niet komt. In het laatste deel neem ik waarschijnlijk een verkeerde afslag want plotseling kom ik op paden terecht die lijken op afwateringskanalen van overvloedige regenbuien. Via dijkjes van rijstterrassen kom ik op een pad terecht waar mensen vragen waar ik naar op zoek ben. Ik wordt weer op weg geholpen op mijn route. Ik kom langs een watervalletje en een algemene wasplaats. Via een klein weggetje langs huisjes, waarbij je over de erven loopt van diverse families, kom ik op een algemene grote plaats aan de doorlopenden route/weg.

Ik kom aan op een soort van parkeerplaats met kraampjes, kleine winkeltjes en mensen die weer van alles aan te bieden hebben. Vanaf een 200 meter staat een man die heel erg lijkt op Rayman (tv Holland) naar mij te zwaaien. Hij komt naar mij toe lopen en in vloeiend Nederlands vraagt hij mij wat ik wil. Ik leg hem uit dat ik naar het waterpaleis wil en dat ik verder geen diensten nodig heb. Ik begin het steeds meer te leren. De ingang (kassa) is voor mij niet direct zichtbaar. Maar hij wijst mij de weg waar de kassa is. Ik koop een kaartje en ga na alle verkopers te hebben getrotseerd het deel van het waterpaleis binnen.
Als een prins op het paard presenteert diezelfde gozer zich binnen het terrein als de ideale gids, die net als veel anderen familie hebben wonen in de buurt van Rotterdam. De man is tijdens mijn aankoop van de toegangskaart naar binnen geslopen en probeert mij een exclusieve rondleiding te verkopen. Kosten… 50.000 Rp. Incl. zicht op de waterval (vijf gulden). Ik kijk het terrein over en neem het besluit om hem 0.50 eurocent te geven voor zijn uitsloverige gedrag. Ik druk hem het bedrag in de hand. Bedank hem voor zijn diensten en zie hem heel merkwaardig kijken. Een moment van stilte en een raar gevoel. Hoe gaat hij reageren. Heel vreemd. Hij kijkt naar het geldbedrag, is verontwaardigd, weet niet te reageren…. keert zich om en ik heb hem niet weer gezien.
Van mijn kant verbazing dat hij zich met deze fooi liet afschepen. Of heb ik weer teveel betaald????
Met deze 50 eurocent heeft hij voor mijn gevoel genoeg moeite gedaan om mij te begeleiden… En dan die berusting. Worden mijn blik en standvastigheid eindelijk herkend?

Het waterpaleis, ook wel de watertuin van Tirtagangga genoemd, is een creatie van de radja, dat in 1945 werd voltooid. Koningin Wilhelmina opende in 1948 de watertuinen. In de watertuinen is het mogelijk om te zwemmen en te overnachten in de vele hotels boven de tuinen. Een prachtig uitzicht maar heel commercieel.

Ik ben ongeveer een uur in de tuinen geweest. Veel vissen in de vijver en mooie wandelroutes. Maar niet langer dan een uur. Schitterende beelden en helder water. Hagegedissen en rust.

De hotels en losmen domineren de omgeving.
De man die bij de uitgang staat om zijn Wilhelmina rijksdaalders te slijten komt ongeloofwaardig over. Ik besluit dan ook om dit oord van kleine restaurantjes en verkopers snel te verlaten.

Ik vervolg mijn route via de hoofdweg naar boven. Een hele klim, maar een schitterend uitzicht op de rijstterrassen.
De kapper van gisteren met zijn spiegel in de boom en zijn fluiten is niet aanwezig. Jammer…. Ik had wel eens willen zien hoe snel hij mijn baard kon trimmen. De kosten had ik al berekend.

Op de terugweg ook wat opnames gemaakt voor mijn video film. Het dorp en de omgeving, de huizen en de sfeer.

Rond 16.00 uur terug bij Sudanita Homestay. Verder niets meer gedaan.
Ik ben op! Ik ga nu alleen nog relaxen. En dat kun je op deze plaats. Heerlijk. Het eten, de sfeer. Wat een heerlijke omgeving. Geluiden van insecten en dieren. Op mijn blote voeten op de veranda gewerkt aan mijn verslagen. Wat een mooie omgeving.

Om 19.45 uur wordt het diner geserveerd.
Om 22:00 uur naar bed. Laat voor mijn doen in Indonesixeb.

Dit verslag is geschreven door Anita.
Ik had haar gevraagd om aantekeningen te maken voor de video-opnames. De gemaakte aantekeningen van tijdstip en onderwerp tijdens het filmen heeft zij uitgewerkt tot een compleet verslag.
Bedankt Anita!

Vrijdag 25 mei : filmdag Kadek Badung

Op woensdag 23 mei kwam Frans Sellies aan bij Sudanita Homestay. Al snel kwam de laptop op tafel en liet Frans ons de eerste vijf minuten van het filmpje van Klaas Jan zien. Het zag er echt ongelooflijk mooi uit, goed gefilmd, goed gemonteerd; je bleef echt geboeid kijken naar wat er zich verder allemaal zou afspelen, wat Klaas Jan zo allemaal deed op die ochtend. De gedachte dat het uiteindelijk een fantastische film gaat worden werd nog eens driedubbel onderstreept. Meteen wat plannen gemaakt hoe we het hier op Bali verder gaan aanpakken. Vrijdag 25 mei leek ons de meest geschikte dag om te gaan filmen.

Donderdag 24 mei zijn we met Frans naar het schooltje in Ababi gegaan en hebben daar de docenten uitleg gegeven wat de bedoeling was. Frans had zijn laptop meegenomen en heeft de docenten ter plekke ook het korte filmpje van Klaas Jan laten zien. Met grote verwondering werd er gereageerd op de beelden; dit hadden ze nog nooit gezien. Gede legde ook uit dat het de bedeoling was een gewone dag in het leven van Kadek te filmen en er dus niets speciaals georganiseerd hoefde te worden. Frans heeft daar ook kennis kunnen maken met Kadek Badung. We zijn nog even de school rondgelopen en hebben een lokaaltje bekeken, zodat Frans zich een beeld kon vormen over de omstandigheden waarin hij moest filmen.
Daarna zijn we naar het huis van Kadek Badung gegaan. Frans verbaasde zich over de woonsituatie. Hij had niet beseft dat het contrast met Nederland zo groot zou zijn. Met de vader en moeder van Kadek ook besproken wat de bedoeling was, dat we de volgende dag al bij het krieken van de dag bij hen op de stoep zouden staan, omdat Frans wilde filmen van het moment van opstaan tot het moment van slapen gaan. Ter plekke hoorden we dat Kadek niet in het huis van zijn ouders sliep, maar bij zijn oma, even verderop, omdat die anders alleen zou zijn. Er werd gelachen om de verbazing van Frans en mij. Blijkbaar was zoiets heel normaal. We zijn dus ook even naar het huis van Kadekx92s oma gegaan om daar de situatie in ogenschouw te nemen en ook de oma van Kadek tekst en uitleg te geven. Het was allemaal geen probleem. Men zou wel zien. Balinezen maken zich niet zo druk over wat komen gaat.

Vrijdag 25 mei: FILMDAG
De wekker ging af om 5.00 uur x91s ochtends. Na wat koffie nog even wat spulletjes bij elkaar gezocht. Een zaklantaarn niet vergeten, want het was op dit tijdstip nog stikdonker en de straatverlichting in Ababi is schaars. Ik had van Frans ook een aantekenboekje gekregen waarin ik tijden en activiteiten moest noteren. Om half zes vertrokken we nog enigszins slaperig, maar vol goede moed en heel benieuwd wat de dag brengen zou, naar het huis van de oma van Kadek. We moesten vanaf de autoweg nog een stukje lopen, in het schijnsel van de zaklantaarns, en onze komst werd luidkeels aangekondigd door het luide geblaf van de waakhonden die we passeerden.

Aangekomen bij het huis van Kadekx92s oma bleek dat Kadek en zijn oma al wakker waren. Voor de film ging Kadek weer even terug naar bed en de opnamen konden beginnen (6.00 uur). Kadek slaapt met zijn oma in de keuken op een verhoging van bamboe. Een schaars lampje was de enige verlichting in de keuken. Er hing een rooklucht van het houtvuur waarop gekookt werd.
Van omax92s huis reed Kadek met zijn nieuwe fiets naar het huis van zijn ouders, een paar meter verderop, gevolgd door Frans en door Gede en mij. We kwamen Kadekx92s vader al tegen onderweg en zodra Kadek zijn fiets thuis had neergezet liep hij zijn vader achterna, omdat hij moest helpen bij het aanspannen van de werkkoeien (sapi) aan de handploeg, waarmee Kadekx92s vader die dag een stuk land wilde omploegen. Kadek loopt daarna snel terug naar zijn huis en wast zich in de badkamer door uit een grote bak water (mandibak) met een plastic emmertje met handvat water over zich heen te scheppen. Hij doet zijn schooluniform aan, drinkt gauw een slok thee en krijgt van zijn moeder wat geld mee voor school.
Er wordt op Bali nauwelijks ontbeten. De moeder heeft nog geen rijst gekookt op dat tijdstip en iets anders eten ze niet. Daarom krijgen ze geld mee, zodat ze op school iets kunnen kopen.

Kadek gaat lopend naar school (6.30 uur). Frans en ik lopen gedwee achter hem aan. Af en toe stopt Kadek even om op ons te wachten, want we zijn niet zo bedreven in het lopen van zox92n keienpaadje. Kadek moet van Frans af en toe ook even wachten, zodat Frans niet alleen opnamen heeft van de achterkant van Kadek, maar hem ook kan filmen als hij aan komt lopen.

Bij de school aangekomen (6.45 uur) krijgen Frans en Kadek ook meteen een schare kinderen achter zich aan, die heel nieuwsgierig over de schouder van Frans proberen mee te kijken en zich afvragen wat de bedoeling hiervan is. Kadek gaat zijn schoolvriendjes helpen met het aanvegen van het schoolpleintje. Frans en ik verbazen ons erover dat de kinderen dit helemaal op eigen initiatief doen, want er is nog geen docent te bekennen bij het schooltje (het is nu 7.00 uur, het tijdstip waarop een Balinese school normaal begint ). De klaslokalen zijn al geopend (door wie?). De kinderen beginnen alvast zelf met het ochtendritueel, o.a. het aansteken van wierookstokjes en die neerleggen op de daarvoor bestemde op het schoolplein; de her en der verspreide altaartjes, de schoolmuur en midden op het schoolplein op de grond voor de vlaggemast. Ook worden er vaasjes met verse bloemetjes neergezet in ieder klaslokaal op de tafel van de docent, vooraan de klas.

7.05 uur: de eerste docent arriveert op het schooltje. Is het niet zo dat in Nederland de docenten meestal op tijd zijn en de kinderen soms te laat komen ? Bali is een totaal andere wereld.
Die ene docent gaat nu met alle kinderen van het schooltje verder met het ochtendritueel: de vlag wordt gehesen, een plechtig moment. Indonesixebrs zijn heel nationalistisch van aard. Dat wordt ze, zoals nu, met de paplepel ingegoten.

7.10 uur : xe9xe9n van de leerlingen luidt de schoolbel. Alhoewel … bel. De schoolbel is een metalen schijf (waarschijnlijk een metalen onderdeel van een motorfiets). Door het gat in het midden is een stuk touw geknoopt in een lus. Met een stuk ijzer (de metalen gashendel van een motorfiets) wordt er geslagen op de schijf.

Dan is het tijd voor het gezamenlijk gebed in de tempel (7.15 uur).
Iedereen verzamelt zich in de school-tempel en al staande wordt er met zx92n allen hardop gebeden; mantrax92s worden opgezegd.

7.20 uur : Na de tempel verzamelt iedereen zich vlak voor de vlag. De kinderen staan in slagorde opgesteld voor de vlaggestok, strekken hun arm naar rechts om gepaste afstand te bewaren (zoals in het leger). De kinderen salueren naar de vlag en roepen een nationalistische kreet.

7.22 uur : de kinderen splitsen zich nu: zox92n 10 kinderen blijven op het schoolplein om te sporten en de anderen stellen zich in rijtjes op voor hun klaslokaal. Ook dit gaat weer heel gedisciplineerd, weer armen uitgestrekt om de afstand tot elkaar te bepalen.

Er wordt nu gegroet; het is voornamelijk een x93selamat pagix94 (goedemorgen) richting de docent, alhoewel nog niet iedere docent op school aanwezig, maar de kinderen gaan rustig door met hun ritueel. Pas daarna kunnen ze het klaslokaal binnengaan. Dat x93selamat pagix94 ritueel wordt ook door de kinderen die sportles hebben gedaan. Het valt op dat er xe9xe9n kind vooraan staat met het gezicht naar de rest van de groep en dat ene kind schreeuwt luid de bevelen: x93afstand houden!x94, x93groeten!x94, maar dan in het Indonesisch.

Omdat er in de klaslokalen nog niet veel gebeurd (docenten zijn er nog niet allemaal) gaan Frans en ik even kijken bij de sportles (7.25 uur).
Sportles: de docent die wel al aanwezig is gaat voor de groep staan en doet een aantal rek- en strekoefeningen voor. De klas doet ze braaf na. Ik moet denken aan de sportlessen op school in Nederland, met allerlei toestellen, klimrekken, ballen, dikke matten etc. etc. Dan lijken die rek-en strekoefeningen hier op dit schooltje maar een aanfluiting. Frans en ik besluiten om van het geld dat hij gestort had voor het schooltje in ieder geval een aantal volleyballen en een volleybalnet te kopen, zoals de docenten eerder al aan ons verzochten. Geen overbodige luxe !

7.30 uur: er zijn nu drie docenten aanwezig (van de vijf).
Ook de leraar van Kadek is er, alhoewel later blijkt dat het niet de vaste leraar is van de klas maar dat iedere leraar een eigen specialisme heeft. De klas van Kadek telt 7 leerlingen. De kinderen zitten allemaal in de schoolbanken en de leraar gaat achter zijn bureau zitten. Voordat met de les wordt begonnen vindt er weer een gezamenlijk gebed plaats: het x93om swastiastux94. Om swastiastu is welkom in het Balinees. Het is het welkom heten van de nieuwe dag.

7.40 uur: De docent begint iets op het bord te tekenen. Frans en ik kijken ernaar en vragen ons af welk vak hier nu onderwezen wordt: aardrijkskunde? Het blijkt dat dit de tekenles is: dat wat de leraar op het bord tekent moeten de kinderen exact zo natekenen in hun tekenblok. Het stelt een landschap voor, met bergen en een rivier. Er schiet door mijn hoofd: kleurkrijtjes, zou leuk zijn als we die kunnen kopen.

8.20 uur: De volgende les: IPS = Ilmu Pengetahuan Sosial, dat is een mix van aardrijkskunde, economie, en nog een ander vak. Vandaag gaat de les over het leren van de acht districten van Bali (niet de provincies, want Bali is al een provincie van Indonesixeb) en hun hoofdsteden.

9.15 uur: PAUZE > tijd om te snacken. Bij de school is een kleine warung (eetstalletje) waar zakjes snoepgoed, kroepoek, ijs en andere lekkernijen worden verkocht. Die warung is van een particulier. De zaken gaan goed zo te zien.

Frans en ik zien ook dat er bij de school emmers water worden getapt door particulieren, die het weer meenemen naar huis. Voorziet de school ook in de waterbehoefte van de omgeving ?

Frans, Gede en ik worden door de docenten uitgenodigd om in de lerarenkamer een bekertje water te drinken. De docenten vragen aan ons wanneer we stoppen met filmen. Blijkbaar hebben ze de uitleg van Gede nog niet helemaal begrepen, want we moeten ze opnieuw vertellen dat het de bedoeling is dat we Kadek de hele dag volgen bij zijn doen en laten en dus ook tot einde schooltijd bij het schooltje aanwezig zullen zijn. Dat had men blijkbaar niet verwacht, maar men heeft geen bezwaar.

9.45 uur: De klas van Kadek krijgt nu godsdienstles. Dit is een les waarbij uitleg gegeven over de betekenis van de Balinese ceremonies en hoe je je moet gedragen. Ook leer je hoe je de zogenaamde bloemoffertjes moet maken, met gevlochten mandjes van plamblad. Ook leren ze tijdens zox92n les het schrijven van het Balinese sanskriet.

Frans wordt ook in een hoek van een klaslokaal x93ondervraagdx94 door de docent die het meeste Engels spreekt: wanneer hij op Bali is aangekomen, hoe lang hij denkt te blijven, hoe lang blijft hij bij Sudanita Homestay, wat betaalt hij bij Sudanita Homestay voor een kamer, welk beroep heeft hij in Nederland, wat betaalt dat …. enz. enz. Frans vond de vragen nogal brutaal en terecht, maar ik weet inmiddels dat men heel nieuwsgierig van aard is en daarbij dan ook geen schroom heeft en vragen stelt die wij, Nederlanders, als grof bestempelen. Frans heeft gelukkig gedacht: men kan vragen wat men wil, maar ik hoef geen antwoord te geven. Goede les.

10.00 uur : We lopen nu een beetje lamlendig rond. Omdat ons eerst gezegd was dat de school om 12.00 uur uitgaat, besluiten we om ons even terug te trekken in Sudanita Homestay en om 12.00 uur weer terug te keren naar het schooltje. Maar toen we op het punt stonden om weg te gaan, hoorden we opeens dat het schooltje niet om 12.00 uur maar om 11.00 uur uitging. Blijkbaar was dat gebruikelijk op vrijdag. We zetten onze spullen dus weer, want het heeft geen zin om voor dat uurtje op en neer te rijden. Ik laat mijn aantekenboekje ook in de lerarenkamer liggen, gesloten. Frans ziet later dat de Engels-sprekende leraar in dat aantekenboekje aan het lezen is, terwijl Frans erbij was. Hij zal er weinig van begrepen hebben, want het was in het Nederlands, maar het kwam op ons nogal brutaal en onfatsoenlijk over. Is op Bali blijkbaar heel normaal, snuffelen in andermans spullen. Ook wij leren hier wat.

11.00 uur : einde school. Voordat iedereen weer naar huis gaat wordt er een afsluitend gebed gehouden: x93om santi santi santi omx94. Een mantra x93het gaat je goedx94. Frans en ik lopen met Kadek weer naar zijn huis (een andere route, nu via de hoofdweg). Er lopen een aantal leerlingen met ons mee.

11.15 uur : Thuis aangekomen geeft Kadek eerst zijn kuikentjes te eten. Het zijn kippekuikentjes, die Kadek in een kooitje in zijn slaapkamer heeft staan. Ze krijgen wat zaad te eten en wat water te drinken.

11.30 uur : lunch. De moeder van Kadek heeft die ochtend al rijst gekookt, zoals alle Balinese vrouwen x91s ochtends doen als ze van de markt thuiskomen. Zittend op een bamboe-verhoging in de keuken eet Kadek wat rijst en groenten. Hij lepelt dit met zijn vingers in zijn mond.

11.40 uur : Kadek moet zijn vader weer helpen. Hij krijgt een sikkel mee, de kruiwagen en een grote bamboemand en moet gras snijden voor de koeien, waarmee zijn vader die ochtend het stuk land heeft omgeploegd. Die koeien staan al op stal te wachten op vers groenvoer.

Na het grassnijden moet Kadek bidden in de huistempel en op verschillende plaatsen in en rond het huis (op altaartjes en op de grond) offertjes neerleggen met wierookstokjes, waarbij een kort gebed wordt opgezegd. Het gebed wordt gedragen door de rook van het wierookstokje.

Zo is Kadek de hele middag bezig met allerlei klusjes die hij moet doen.
Soms rust hij ook wat op bed.

Aan het eind van de middag haalt Kadek de koeien van de tijdelijke stal op het land naar de stal bij het huis en speelt hij wat met zijn vrienden. Daarna is het mandi-tijd, d.w.z. je wassen voor de avond.

Voor Frans is het grassnijden en het bidden en offeren wat in versneld tempo in scxe8ne gezet, zodat we naar Sudanita Homestay terug konden keren. Frans had al genoeg filmmateriaal zei hij, dus we hoefden niet de hele middag bij het huis van Kadek aanwezig te zijn. We spraken af dat we om 19.00 uur weer terug zouden zijn voor de avondopnamen.

Terug in de auto opperde ik het idee om voor Kadek iets te kopen als dank voor zijn medewerking. Frans had hetzelfde idee. Een voetbal leek me wel leuk. Gede zei dat kleding een beter idee was. Nou, hij zal het wel weten. We zijn toen eerst naar een winkel gereden om die shirtjes te kopen: Frans kocht een heel leuk setje van voetbal-shirtje en broek en ik kocht iets voor netjes of voor bij ceremonies. Dan heeft Kadek van alles wat en zijn zijn ouders ook blij.

Bij Sudanita Homestay even wat op bed gelegen en x91s avonds vroeg nog een snelle hap gegeten (nasi goreng).

19.00 uur : weer terug bij het huis van Kadek. Het was al donker.
Tijd voor het avondgebed in de tempel. Kadek kleedt zich eerst om, zoals gebruikelijk is als je gaat bidden in de tempel. Kadek ging voor de offeraltaren zitten met zijn vader. In de tempel was geen verlichting, dus het was vrij donker en Kadek en zijn vader waren twee schimmen op de grond. Overal zag je de rode gloeipuntjes van de brandende wierook opgloeien in het donker. Kadek en zijn vader zaten daar vrij lang te bidden. Kadekx92s vader is priester, dat verklaart misschien dit lange avondgebed, want ik heb Gede dit nog nooit zo zien doen met zijn zonen.

Na het gebed weer omkleden in gewone kleding en zijn moeder helpen bij het raspen van de kokos. Geraspte kokos is een hoofdbestanddeel van het Balinese eten. Het is gratis, want het valt zo uit de palmbomen.

20.15 uur : avondeten met zijn ouders, buiten de keuken op een bamboeverhoging. I.p.v. een gevouwen bananenblad is er nu een echt bord van emaille. Als bestek weer de handen. De vader verontschuldigt zich dat zij zo alleen zitten te eten en roept zijn vrouw toe dat ze ons wat moet aanbieden. We weigeren beleefd en bedanken voor het aanbod. Veel waarde wordt er niet gehecht aan het gezamenlijk eten. De moeder is gauw klaar met eten en spoelt haar bord bij een buitenkraan af. Kadek doet dat later met zijn eigen bord. Dat was de afwas.

20.30 uur : Kadek pakt een klein houten bankje van de veranda en zet dat achter een tafeltje in zijn kamer: tijd om wat huiswerk te maken.
Frans oppert weer het idee om alles wat sneller in scxe8ne te zetten, zodat we de dag af kunnen ronden. Na het huiswerk gaat Kadek TV kijken.

We willen afronden en bieden Kadek nu zijn kadox92s aan. Op Bali is het niet de gewoonte om kadox92s ter plekke uit te pakken. Dat is onbeleefd. Maar voor ons wordt een uitzondering gemaakt. Kadek vindt het prachtig. En ook zijn ouders zijn heel blij met Kadekx92s nieuwe kleren. Natuurlijk moet hij het allemaal even aanpassen. Hij komt het blij showen op de veranda.

We zetten daarna x93bedtijdx94 in scxe8ne. We horen dat Kadek normaliter om 22.00 uur naar bed gaat. Daar kunnen we niet op wachten.

Samen met zijn oma loopt Kadek weer naar het huis van zijn oma en kruipt op het bed in de keuken. Nog even zwaaien naar Frans. Licht uit. Goodbye.

donderdag 24 mei
De laatste dagen vliegen hier voorbij. Nog een belangrijke dag te gaan. Nl. de video-opnames hier op het schooltje in Ababi. Het project waarin we een schoolkind in Nederland en een kind op Bali een hele dag volgen. Vanaf het moment van opstaan ‘s morgens tot het naar bed gaan ‘s avonds.
In Nederland heb ik klaas Jan Mulder al een dag gevolgd en morgen, vrijdag 25 mei, ga ik I Kadek Eka Bawana volgen.

Vanochtend na het douchen pak ik mijn bril van het nachtkastje. Een vleugel (pootje) van de bril blijft op het nachtkastje achter. Afgebroken. Ik bekijk de vleugel en zie dat het niet met een schroefje is bevestigd maar dat het gelijmd was met een pennetje in een kleine opening.
Ik vrees dat ik hier een opticien zal moeten opzoeken om de bril te laten repareren.
Gede zal met mij naar een stad gaan waar een opticien zit. Gede bekijkt de bril nog eens aandachtig en denkt hem zelf wel te kunnen lijmen. Hij zoekt de lijm en zet de vleugel er weer aan. In een paar seconden is de bril weer met lijm gerepareerd en gelukkig kan ik de bril weer dragen. De val van de bril bij het douchen na het wild water raften is er waarschijnlijk de oorzaak van dat de verbinding van de vleugel aan de bril een optater heeft gehad.

Vandaag gaan Anita, Gede en ik een bezoek brengen aan het schooltje. Daarna even voorstellen bij de ouders van Kadek en de situatie in ogenschouw nemen.
Rond half tien komen we bij het schooltje aan. Het is net pauze dus de leraren hebben zich allemaal verzameld in de lerarenkamer. Gede vertelt wat we komen doen en we laten het eerste stukje van de film aan het personeel zien. Ze kijken met grote ogen naar het opgenomen deel in Nederland.
De leraren zijn zichtbaar onder de indruk en ik verwacht dat de film straks ook in Nederland grote impact zal hebben.
Nadat ons water wordt aangeboden legt Gede uit wat de bedoeling is morgen en dat we morgen een groot deel van de dag aanwezig zullen zijn om Kadek op school te volgen.

Op het moment dat de lessen weer moeten beginnen worden alle kinderen in xe9xe9n lokaal bij elkaar gezet. Kadek mag voor in de klas komen en een soort van voordracht houden waarop de klas steeds moet reageren.

Voordat we naar de ouders van Kadek gaan bekijken we de lokalen en het aangebouwde winkeltje waar de kinderen elke ochtend iets kopen. Ontbijten thuis voor het naar school gaan is er niet bij.

Een paar honderd meter verderop moeten we te voet verder over een smal pad dat naar de woning van Kadek leidt. Zijn moeder is in een aangrenzend schuurtje (keuken) bezig met het eten koken. Ik maak kennis met haar en krijg een slap handje. (slap handje is hier gebruikelijk als men al elkaar de hand schud). De moeder die zeven maanden zwanger is rochelt als een kerel en spuwt van haar af. Het is een vriendelijke vrouw die van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat in touw is.
De woning bestaat uit twee slaapkamers, een kamer en een veranda. Buiten staat een schuurtje dat dient als keuken en waar de blauwe rook door de deur naar buiten kringelt. Er wordt gestookt op een houtvuur want hout is genoeg voorhanden. Ook de basten van de kokosnoot dienen prima als brandhout. Er is electriciteit aanwezig en in de meeste vertrekken hangt een heel klein peertje minimaal licht te geven.
Naast de keuken staat een klein washok met daarnaast een afdak met daaronder de fiets van Kadek. De fiets wordt trouwens alleen gebruikt om de 300 meter naar oma’s huis te overbruggen.

Een toilet bezit de familie niet dus dat wordt in de vrije natuur gedaan.
Achter de woning een afdak met daaronder 4 koeien en een kalf. Daarachter een varkensstal opgebouwd met delen cementblokken van ongeveer 80 cm hoog. Het afdak boven de varkenskot is gemaakt van kokosnootbladeren.

Even later komt de vader thuis en aan hem wordt ook duidelijk gemaakt wat de bedoeling morgen is. Ik mag alles in en om het huis bekijken zodat ik morgen de weg weet.
Het blijkt dat Kadek in het schuurtje bij zijn oma slaapt. Ook daar lopen we even naar toe. Het huis ligt een klein stukje lopen bij de woning van Kadek vandaan.
Ook hier even gekeken en doorgenomen hoe laat en wat Kadek zoal op een dag doet.
Er wordt een groot kleed op de veranda gelegd bij Kadek thuis en daarop kunnen we plaatsnemen om thee te drinken. Er wordt een grote mand met etenswaren voor ons neergezet met o.a. bananen en geroosterde rijstkoeken.

We nemen afscheid van de familie en drukken ze nogmaals op het hart dat oma en Kadek op bed moeten blijven liggen totdat wij er zijn.

Ondanks dat deze familie in het dorp behoort tot een doorsnee gezin geneer ik mij om hier morgen te moeten filmen. Triest dat een rijk land met zoveel grondstoffen zijn burgers geen beter leven biedt.

We gaan terug naar Homestay Sudanita. Vanmiddag ga ik een wandeling maken met Gede.
Ik heb nog tijd om voor 14:00 uur wat te werken aan mijn verslagen.
Om 14:00 uur de schoenen aangetrokken want ik loop hier hoofdzakelijk op blote voeten rond.
Gede neemt mij mee voor een werkelijk inspannend wandeltochtje. Na een behoorlijke beklimming een afdaling door een bedding waar de lavastroom grote keien heeft achtergelaten. Het is klimmen en klauteren door deze barre wildernis. Wel heel erg mooi. Gede wijst mij op verschillende bomen, planten en struiken.

Na een goed uur komen we aan bij de ouderlijke woning van Gede. Ik maak kennis met zijn moeder, zijn oudste broer en een van zijn kinderen. Er wordt een kleed op de veranda gelegd waarop we kunnen plaatsnemen.
Ik krijg een kop thee aangeboden en Gede vertelt dat elk gebouw hier een vaste ligging heeft. De woning op het noorden, de offerblokken op het oosten de de keuken op het zuiden.
Alles is mooi aangelegd met bloemen en struiken.

Na de thee vervolgen we onze weg en komen bij de algemene wasplaats van het dorp. Vanuit een hoger gelegen bron wordt het water opgevangen en door buizen getransporteerd naar de wasplaats. Voor een opgetrokken muur kunnen de mannen/jongens zich wassen en achter de muur de meisjes/vrouwen.
Onderaan de wasplaats waar het water verder stroomt in een beekje staat een boer zijn koeien te wassen.
We lopen verder het dorp door en na ongeveer twee uur zijn we weer thuis.

Henri is inmiddels ook terug van een toertocht. We eten op tijd en volgens Henri is de eend die in de pan voor ons neer wordt gezet dezelfde eend die hij vanmorgen bij zijn vertrek met vastgebonden poten bij de deur zag liggen. Ik mag van Henri de eend snijden. Maar dat is nogal een klus. Gede komt erbij met een schaar en knipt de poten van de romp. We krijgen een poot op ons bord met daaraan de tenen en zwemvliezen. Het vlees smaakt voortreffelijk. Ik heb al snel genoeg maar Henri lust ook het laatste deel nog wel. Aan de romp bungelt de kop incl snavel.
Het eten is hier bij homestay Sudanita werkelijk subliem.

Ik leg de spullen klaar voor de volgende dag want 05:00 uur moeten we opstaan. Ik lig om 20:00 uur moe en voldaan na een enerverende dag al op bed.
Morgen de video-opnames

woensdag 23 mei
Vandaag een vakantie dagje. Na het intervieuw gisteren met Radio Oost lijkt er een last van mijn schouders te zijn gevallen.
Wayang komt mij om 09:30 uur ophalen en vanaf het ontwaken om 07:00 uur heb ik alle tijd aan mijzelf. Rustig ontbijten, afrekenen en de spullen vast naar de receptie laten brengen.

Voor 09:30 uur zit Wayan bij de receptie al op mij te wachten. We vertrekken naar een toeristisch centrum in de buurt van Ubud waar je een compleet dagprogramma kunt afwerken. Olifant rit, motorbike rijden en wild water rafting.
Ik heb alleen voor het laatste gekozen.
Om 10:15 uur komen we aan bij het centrum. Eerst een paar sandalen gekocht en in korte broek sta ik gereed om deze uitdaging aan te gaan. Wayan gaat met een ervaren gids met mij mee. We krijgen een helm en zwemvest aangemeten. Nadat we een peddel (of roeispaan) hebben ontvangen lopen we vanaf de top van de berg in ruim tien minuten over trapjes en glibberende paadjes naar beneden. Op verschillende plaatsen kleine watervalletjes en bronnen die vanaf een hoger gelegen punt langs de trap stromen.

Beneden aangekomen liggen diverse rubberboten op de oever. Met een pomp worden de luchtkamers van de boten opgepompt. De eerste de beste boot is lek want hoe er ook wordt gepompt de luchtkamer blijft leeg.
Bij de tweede boot meer succes.
Nadat de boot is opgepompt een korte instructie van de gids bij welk signaal of teken wat te doen.
Tijdens de instructie komt er een grote groep Koreanen aangelopen die zich ook in het diepe willen storten.
Wayan poedelt al een beetje in het water en gaat al vast als voorproefje kopje onder.

Alles is gereed en we mogen plaats nemen in de boot. Ik ‘moet’ voorin!
Na 20 meter de eerste waterval. We duiken ruim 3 meter naar beneden in de kolkende stroom. Ik hoor de Koreaanse dames achter mij gillen bij onze eerste duik. De tweede waterval die hier direct op volgt wordt door de gids als voorproefje achterwaarts genomen. Ook drie meter naar beneden.
Het valt mij mee. Best leuk en als het zo door gaat hoef ik straks geen schone droge kleding aan. Helaas…. van het afzeilen van een waterval wordt je niet nat. Maar wel door een gids die de boot bij elke waterval boven uit de bergen precies mij onder de waterstroom zet. Bij de eerste de beste waterval boven ons kom ik zeiknat onder de kletterende waterstroom vandaan.
Geen droog stukje vezel meer aan mijn lichaam.
Zo ben ik onderweg een aantal keren de pineut. Nu begrijp ik waarom ik voorin moest zitten. Niet alleen voor het prachtige uitzicht.

We peddelen door afwisselend rustig kabbelend water naar plekken met woeste versnellingen. Het water stroomt langs imponerende rotspartijen.
Schitterend!! Wat een prachtige natuur.
Na ruim 45 minuten komen we op een brede open plek. Hier stoppen we en kan ik foto’s maken. Als onze bezittingen zijn veilig opgeborgen in een speciaal daarvoor bestemde tas.
Na het maken van de foto’s heerlijk gezwommen in een rustig stuk voor de volgende waterval. Tot dan toe rustig gezwommen. Want de gids ziet aan de overzijde van het water twee rivierslangen. Ik wist niet hoe snel ik glibberend over de rotsen uit het water moest komen. De lolbroek. Ons eerst rustig laten zwemmen en ons er dan op wijzen dat er rivierslangen zitten.

Na ongeveer 15 minuten voegen de eerste boten met Koreanen zich bij ons.
De boten met de Koreanen bieden plaatst aan zes personen.
Als laatst sluit een boot met Australixebrs zich bij ons aan. Hun macho gedrag, de dikke blote buiken en grote mond verraden hun land van herkomst.
De gidsen pompen drie grote banden op waarop we de volgende waterval kunnen afdalen. Twee gidsen vangen je onderaan op en de grimas op je gezicht bepaalt waarschijnlijk of je kopje onder gaat of niet. Ik ging dus niet kopje onder.

Na een half uurtje zijn we verder gegaan. Na 20 minuten kwamen we aan bij het eind van de rivier. Op deze plaats is een dam gebouwd en wordt het water opgevangen.

We verlaten de boot en klimmen de trappen op naar boven.
Op de berg staat een container waarin we onze helm, zwemvest en peddel kunnen achterlaten.
Er staat een gedeeltelijk open vrachtauto gereed om ons terug te brengen. Alle Koreanen, de vier Aussies en Wayan en ik worden geacht om plaats te nemen in de vrachtauto. De dames zitten en de mannen staan. Helaas was de hoogte van het dak gemaakt voor de lengte van Koreaanse mensen. Ik heb gebogen in de wagen gestaan en heel wat keren bij een kuil mijn hoofd gestoten.
Gelukkig duurde het ritje niet langer dan ongeveer 15 minuten.

Bij terugkomst op de ontmoetingsplaats krijg je handdoek aangereikt. Ik heb droge kleding uit de auto gehaald en ben gaan douchen. Helaas maar twee kledinghaakjes aan de deur dus het was even passen en meten om tijdens het douchen de kleding droog te houden. Mijn bril aan een kledingstuk gehangen.
Na het douchen afdrogen in een natte ruimte. Mijn bril klettert op de grond en naar later blijkt met nare gevolgen. Na het douchen worden je natte kleren in ontvangst genomen, door een sopje gehaald, en in een plastic tas aan je teruggeven.

Bij de prijs van het raften zit een diner inbegrepen dus daar hebben Wayan en ik goed gebruik van gemaakt. Je kon er zelfs wokken en er waren meerdere gerechten. Veel fruit en snacks.

Rond 13:15 uur zijn we vertrokken naar Ababi. Mijn laatste logeeradres.
Richting Ababi komen we door een dorp aan de Aggung berg waar nog steeds lavaresten liggen van de Klungkung vulkaan die voor het laatst in 1965 is uitgebarsten.
We rijden een route langs de Balizee.

Rond 15:00 uur komen we in Ababi aan. Het blijkt een lang uitgestrekt dorp te zijn. We zien geen bewegwijzering naar Sudanita dus vragen onderweg naar Sudanita homestay. We zitten in de goede richting maar weten de exacte afslag niet te vinden. We besluiten om te bellen. Wayan neemt de telefoon van mij over en geeft aan Gede door waar we staan. Gede zal met de scooter onze richting opkomen. Nadat we zijn gekeerd zien we na 200 mtr. Gede al bij de afslag staan. We volgen hem over een slecht wegdek, licht hellend naar boven. Wayan fronst zijn wenkbrauwen met de gedachte waar we terecht komen. Als we bij de homestay aankomen zegt hij mij dat waneer het hier niets is hij mij de volgende dag wil ophalen om iets anders te zoeken.

Ik heb er wel vertrouwen in en haal samen met Gede de bagage uit de auto en loop met hem mee naar het huis.
De afbeeldingen van de homestay op internet laten precies zien hoe het er hier uitziet. Werkelijk prachtig. Een mooi huis en schitterende badkamer.
In de tuin heerst een heerlijke rust. Op de veranda en het iets verder gelegen prieel houd ik het wel een tijdje vol.
Geen verkeer. Rust, rust en nog eens heerlijke rust na alle verkeerschaos en strakke planningen op Java.

Ik heb Anita en Gede het eerste stukje van de video film laten zien die we samen gaan maken over een dag uit het leven van een Nederlands- en Indonesisch jongetje. Ze vonden het prachtig en hadden dit durven hopen.
Morgen gaan we naar het schooltje en naar de ouders van het jongetje om afspraken te maken over de video film.

In een laatst poging om Myrthe op haar verjaardag mijn beloofde videoboodschap te sturen neem ik aan het eind van de middag als laatste redmiddel maar een stukje video met de fotocamera op. Het monteren van de opgenomen video bij de vulkaan is niet gelukt.
Ik vraag aan Gede of hij mij naar het internetcafxe9 wil rijden, 15 minuten verderop. Anita gaat ook mee om meteen te kijken of zij mail heeft.

Helaas… kan ik slechts xe9xe9n e-mail met foto’s naar Gerda sturen. Het mov-bestand schijnt te groot te zijn om te verzenden.
De enige oplossing is het beeld dusdanig te comprimeren dat er een heel klein beeld overblijft. Niet erg. Mijn hoofd is niet belangrijk. Maar wel de beloofde boodschap.
Morgen ga ik proberen om de film te comprimeren en opnieuw door te sturen.

Rond 17:00 uur arriveert Henri. Een jongen uit Doetinchem die als voorproefje op zijn motorreis met vrienden naar Lombok, Flores en Komodo hier is komen aanwaaien om van hieruit zijn toertochten op Bali te kunnen maken. Henri vertelt over de mooie wandeling die hij de dag hiervoor met Gede heeft gemaakt. Ik besluit om morgen ook een wandeling te gaan maken met Gede. Na het inkijken van het boek met wandeltochten kies ik voor een tocht van twee uur.
Henri en ik eten ‘s avond samen in het prieel.

dinsdag 22 mei
Wayan komt mij vandaag rond 09:00 uur ophalen vanaf het hotel.
Hij woont in Sanur ongeveer xe9xe9n uur rijden van Ubud. Dus hij slaapt thuis.
Om 07:00 uur (langzamerhand een vaste tijd voor mij geworden) opstaan en daarna in het restaurant ontbijten waar ik de enige gast ben.
Vandaag gaan we, naar zeggen, de mooiste route van Bali rijden. Van Ubud richting Lovina.
Wayan vertelt onderweg over zijn geloof (het Hindoeisme) en alle dingen die met het geloof te maken hebben. Te veel om te onthouden. Hij heeft zelf ook elke dag een nieuw offertje op het dashboard van zijn auto (naast mijn gele klompjes).

Er zijn ontzettend veel periodes waarop goden worden gexeberd. Er is b.v. een god/godin van eten, wind, water, aarde, vuur, heelal, eilanden, bomen, maan enz. enz. Baby’s krijgen tijdens een ceremonie na zes maanden hun naam.
In de tuinen bij de huizen staan meerdere altaren waarop kleine bakjes met daarin stukjes bananenblad, drie verschillende kleuren bloemen, strookjes bladeren en rijst, die worden geofferd. Drie keer per dag wordt er gebeden en op verschillende plaatsen rond het huis en bij de offeraltaren worden wierookstokjes aangestoken.
Er bestaat een tijdcycles waarin grote ceremonies zich afspelen en waar het hele dorp aan meedoet. Ieder dorp heeft een eigen tempel en het komt ook voor dat alle dorpsbewoners een ceremonie vieren op een bijzondere plaats buiten het dorp. Alle dorpelingen gaan dan te voet (soms wel een stoet van 15 km) op weg naar deze heilige plaats.
Zo is er ook in elk dorp een heilige boom. Dit is meestal een eeuwenoude kolos van een boom. Ook deze plaats is heilig en wordt gebruikt om offers te brengen.

Het hakenkruis is een oud Hindoeistisch symbool en dat zie je hier vaak terug op tegeltjes en tableau’s. Ik heb ook huisnummer plaatjes gezien met het nummer en het hakenkruis daarop.

We komen via een mooie route langs rijstterrassen aan bij de Bratan Lake tempel. Een aantal delen van de tempel liggen in een groot meer en zijn uitsluitend met een bootje te bereiken. Geen van de tempels mag je als buitenstaander betreden. Hier mogen alleen Hogepriesters komen.
Het is schitterend aangelegd met tuinen, bloemen en beelden.

Op het moment dat wij daar zijn wordt er een huwelijksreportage gemaakt. Tien centimeter onder het wateroppervlak ligt vanaf de kant een meter of tien het water in een loopplank.
Het bruidspaar staat met hun voeten en het onderste deel van hun kleding in het water. Aan de waterkant staan twee fotografen die, met behulp van een grote studioflitser, de foto’s maken.

Rond 11:00 uur gaan we verder.
Onderweg komen we een paar ceremonies tegen voor mensen die zijn overleden of die liggen opgebaard in een enorme stellage van hout. Soms meters hoog met veel kleuren, bloemen en versieringen.
Bezit de familie veel geld dan wordt de overledene direct gecremeerd en vindt er een afsluitende ceremonie plaatst waarbij de ziel wordt vrijgegeven. Is de familie van de overledene minder draagkrachtig dan wordt de overleden tijdelijk begraven en wordt hij/zij met meerdere overledenen samen gecremeerd. Of de crematie vindt wel direct plaats, maar de afsluitende ceremonie (het duurste deel) kan dan aan het eind van het jaar of zelfs na drie of vijf jaar plaatsvinden.
De afsluitings ceremonie is daarom ook belangrijker dan de crematie.

Halverwege de route komen we bij de Git Git vulkaan. Wayan gaat de auto parkeren en ik wandel via vele trappen en paden door mooie rijstterrassen, helaas weer langs vele souvenirkraampjes, naar het dal waar de waterval met een donderend geluid neerklettert.
De afdaling is goed te doen. De weg terug is zwaar. Het is heel raar. De indonesiers zijn klein. Maar de traptreden zijn hier veel hoger dan waar wij aan zijn gewend. De Indonesiers moeten een hele klim maken. Die gigantische hoge traptreden zijn mij al op veel meer plaatsen in Indonesie opgevallen.
Waar ik mij bij de Git Git ook aan erger zijn de kinderen, met name meisjes van een jaar of zes, die met trossen halskettingen om hun arm, langs het pad voor hun moeder die in een kraampje staat, hun waar staan aan te prijzen. Heel aandoenlijk maar ook irritant dat deze jonge kinderen worden ‘gebruikt’ om geld te verdienen.

We trekken verder door de bergen waar apen langs de weg en op parkeerplaatsen om eten bedelen.
Langs de mooiste vergezichten op rijstterrassen. Schitterend en fris groen.
Voordat ik het weet komen we aan in Lovina. Zo ver naar het noorden was mijn plan niet. Maar Wayan legt uit dat hij via een andere mooie route terug wil naar Ubud. We rijden langs de Balinese zee en stoppen bij een restaurant aan de kust. De stranden zijn niet wit, maar er ligt zwart zand. Voor ons ligt een klein bootje op het water te dobberen en de handelaren van souvenirs worden door een hekwerk gescheiden van het hotel. We kunnen dus rustig genieten van een heerlijk buffet. In het verleden was het heel gewoon dat hier rond etenstijd 200 mensen zaten. Nu zitten we slechts met 22 mensen in dit enorme restaurant.

Van Lovina rijden we een andere route terug naar Ubud. We komen een vakantieganger op een fiets tegen. Dit schijnt hier heel abnormaal te zijn want inwoners van Bali begrijpen niet waarom je met de fiets zoveel inspanningen verricht terwijl het met de auto zoveel makkelijker gaat.

We stoppen in een prachtig gebied waar ik foto’s wil maken en Wayan laat mij weten dat hij de auto iets verderop parkeert zodat ik op mijn gemak een stukje kan wandelen. De auto staat geparkeerd bij een restaurant waar veel exotische vruchten en bloemen te zien zijn.
Op het terras van het restaurant hangen twee enorme vleermuizen in een struik. De vleermuizen zijn tam gemaakt met cola en andere versnaperingen en blijven daar rustig hangen. Naast het echtpaar vleermuis hangt in een andere struik het jonge vleermuisje wat hier is geboren en ook is grootgebracht met drankjes en hapjes uit het restaurant.

Precies volgens afspraak om 15:30 uur wordt ik gebeld door Radio Oost. Ik vraag Wayan om te stoppen en loop naar een erfje. De verbinding is goed en de reporter vraagt mij naar mijn reis. Ik vertel hem e.e.a. en na een paar minuten geeft hij aan dat ze het gesprek gaan opnemen.
Hij vraagt tijdens de opname naar mijn reisdoel en bevindingen. Ik vertel naar het ontstaan van de reis en mijn bevindingen over de dingen die ik terug heb gevonden en de gevoelens hierbij. Ik heb geen idee hoe het gesprek is verlopen. Maar ik had het thuisfront al laten weten dat tussen 11:00 en 11:30 uur het intervieuw in Nederland te beluisteren zou zijn.
Ik hoor later wel wat men er van vond.

Op het laatste deel komen we nog langs een ceremonie.
Veel mensen zitten in schitterende kleding langs de weg. De mannen dragen allemaal witte shirts en de dames dragen kleurrijke kleding.

Het is een lange dag geweest. Ik kom om 19:00 uur aan in het ressort.
Ik ga niet meer helemaal naar Ubud om te eten. Ik besluit om eerst even te proberen om mijn mail te lezen en een paar verslagen te sturen. Ook nu weer eindeloos wachten en ergernis. De verslagen moeten maar op een ander moment.
Tegenover het internetcafe staat een restaurant dat er wel goed uitziet. Met twee andere gasten gebruik ik daar mijn avondeten incl. een Bintang.
Terug in het ressort vast de bagage gepakt voor het vertrek de volgende dag.
Het is er stil. De Noorse dames zitten binnen.
Na een verfrissende douche om 21:00 uur mijn bed in gedoken.

maandag 21 mei
Om 09:00 uur ontbijt in het schitterende restaurant. Ik heb mij al voorgenomen om van 28 op 29 mei hier ook te overnachten en van hieruit te vertrekken naar de airport.
Rond 09:30 uur komt Richard om af te rekenen en afscheid te nemen.
Om 11:00 uur arriveert Wayan bij het hotel. Mijn bagage staat al gereed bij de receptie en wordt netjes in de auto gelegd.
Wayan had al een dag eerder op mij gerekend. Helaas was ik door het extra bezoek aan de plantage’s van Kalibaru een dag uitgelopen op mijn schema. Het maakt gelukkig niet zoveel uit, want ik had Wayan laten weten dat ik, wanneer ik in Sanur of Kuta zou arriveren kontakt met hem op zou nemen.

Wayan brengt mij vandaag naar Ubud waar ik twee dagen zal verblijven in Guci guesthouse. We zijn rustig op weg gegaan. De afstand naar Ubud is niet groot en ik hoef niet voor 12:00 uur in Ubud te zijn.
Wayan rijdt rusig en dat geeft mij de gelegenheid om de omgeving in mij op te nemen. Ik vertel Wayan dat ik veel van de natuur wil zien de komende dagen en een bezoek wil brengen aan een werkplaats waar houtsnijwerk wordt vervaardigd.
Wayan vertelt mij over het ambachtelijke houtsnijwerk en over de vele imitaties die rond het dorp Ubud worden verkocht. Met deze aanwijzingen kan ik inderdaad de imitaties onderscheiden. Niet alleen de kleur en de structuur van het hout, maar ook de imitaties die met borsteltjes worden verkleurd naar bruinere houtsoorten.
En onderweg zie ik ook regelmatig mannen en vrouwen die beeldjes aan het boenen en verkleuren zijn.

Even voor Ubud breng Wayan mij naar een atelier waar 5 mensen hout aan het hakken, snijden en polijsten zijn tot werkelijk prachtige beelden en gebruiksvoorwerpen. Aan sommige beelden is soms drie weken werk aan vooraf gegaan.
In de aangrenzende showroom staan schitterende beelden van verschillende houtsoorten. Bij het zien van al dit moois besluit ik om hier zeker een kunstwerkje te kopen. Houtsnijwerk varixebrend van 10 cm tot zeker wel 2 meter hoog.
Ik koop een beeldje met als beeltenis de godin van het onderwijs.
Deze afbeelding met vinger en duim als een soort ok teken moet de godin van het onderwijs voorstellen en zag ik al meerder malen op Java.

Van het houtsnijwerk doorgereden naar Ubud om op zoek te gaan naar guesthouse Guci. Na in de hoofdstraat de weg te hebben gevraagd kwamen we al snel bij Guci aan. Het pad naar het guesthouse gaf al te denken. Een pad met puin en veel onkruid dat de naam pad niet mag hebben.
Ik heb Wayan gezegd dat ik eerst even binnen wilde kijken.
Op het erf schiet mij een man tegemoet met ontbloot bovenlijf. Ik zeg niet tegen hem dat ik gereserveerd heb, maar dat ik op zoek ben naar een kamer en eerst even wil kijken. De aanblik van het huisje, kamer en badkamer bevestigde mijn angstige vermoeden al bij het oprijden van het pad.
De badkamer was smoezelig en de handdoek die er hing bevatte grote delen waar geen stof meer op zat.
De man netjes bedankt en weer vertrokken. Bij Wayan weer in de auto plaats genomen en hem gevraagd of hij een betere plaats wist.
Gelukkig was er slecht 300 m van Guci Guesthouse een plek die wel aan mijn verwachtingen voldeed. ‘Artini 3 Cottage’. Een nette schone plek. Een ruime kamer, badkamer en een airo. Geen tv en koelkast. Maar dat vind ik niet erg. Ik kan via roomservice elk drankje dat ik wil bestellen en de weken op Bali heb ik nog geen tv aan gehad.

Direct maar ingecheck voor twee dagen. Zeker tien man personeel voor receptie, restaurant, bediening, schoonmaak en tuinpersoneel op 5 gasten. Slechts 3 van de 16 Cottages waren bewoond.
Een mooi plek tussen de rijstvelden. Vanuit mijn bovenetage een mooi uitzicht op het zwembad en het achterliggende bos.

In de verte hoor ik Gamalan muziek. Waarschijnlijk een muziekschool, die tot negen uur ‘s avonds met tussenpozen hoorbaar is.
In de klapperbomen voor het zwembad zie ik twee eenkhoorntjes over de takken en bladeren klauteren. Ik neem plaats op het zitje op het balkon.
Inmiddels is het 15:00 uur. Ik besluit om tot 17:00 uur helemaal niets te doen. Ik haal mijn gekochte flesje bintang bier dat ik in de supermarkt heb gekocht uit de plastic tas, trek mijn schoenen en sokken uit en leg mijn voeten op de balustrade van het balkon. Heerlijk.

Op dezelfde verdieping naast mij zitten twee Noorse dames. Zwaar rokend en af en toe rochelend. De enige bezigheden die zij elke dag uitvoeren zijn: Ontbijt laten brengen op het balkon, rond een uur of drie een halfuurtje op de ligbanken bij het zwembad liggen, een half uurtje zwemmen, even het plaatsje Ubud in (met een busje van het hotel) om vervolgens tot een uur of negen weer plaats te nemen op het balkon.

Om 19:00 uur laat ik mij naar het centrum van Ubud brengen. Het vervoer met het busje is gratis. Waarschijnlijk om toeristen te lokken die anders graag in het centrum willen blijven. De rit naar het centrum duurt 10 minuten. Vanwege de vele xe9xe9nrichtingswegen denk ik dat het wandelend ook in 10 minuten te doen is.
De chauffeur brengt mij naar een schitterend restaurant. Met veel plaatsen en ook hier weer weinig gasten. Rond een grote vijver van wel 8 bij 20 meter staan de tafeltjes keurig opgesteld met het zicht op de vijver.
Aan het eind van de vijver is een reusachtige trap uitgehakt met daarboven een grote deur. Het heeft iets geheimzinnigs en ik verwacht dat dit deel ook als offerplaats wordt gebruikt.
Het eten is uitstekend (en natuurlijk weer een rijstgerecht).
Ik heb met de chauffeur een uur afgesproken en binnen het uur staat hij al gereed bij het restaurant. De jongeman wil waarschijnlijk op tijd thuis zijn om naar zijn vriendin te kunnen want de haast die hij uitstraalt is zichtbaar.

Teruggekomen bij de Cottage nog een bintang laten brengen door de rooomservice. Ik zie op mijn telefoon dat ik zes berichtjes heb gemist. De telefoon stond helaas op “stil”
Ik heb twee sms-jes. Exe9n van Gerston Veenstra (radio Oost) die mij morgen zal terugbellen voor het intervieuw dat hij morgen graag wil afnemen.
Een sms-je van Bj. Hij heeft waarschijnlijk een oplossing voor mijn montage probleem met de video.

Rond 09:00 uur vind ik het welletjes. De Gamelan muziek is opgehouden en de kuchende en hoestende dames zijn reeds gaan slapen.
Ik ga ook naar bed.

zondag 20 mei
De extra dag in Kalibaru was niet gepland. Ik loop nu een dag achter op schema. Maar dit heeft volgens mij geen gevolgen voor mijn reisschema.
Vandaag vertrek ik richting Ketapang, de oversteekplaats van de pont naar Bali.

Ik ben vanochtend om 06:00 uur opgestaan met de bedoeling om voor het ontbijt te gaan zwemmen. Deze plannen heb ik maar laten varen omdat het niet echt warm was en er te veel kinderen in het zwembad aan het ravotten waren.
Dus maar een douche genomen en gaan ontbijten.
Na het ontbijt had ik niet veel op te ruimen. De meeste spullen had ik voor deze ene overnachting in de tassen laten zitten.

Om 08:30 uur stond Richard gereed voor het ressort. Vanaf Kalibaru vertrekken we, uitgezwaaid door de manager het ‘Kalibaru ressort’. Deze overnachtingsplaats is echt een aanrader voor een ieder die in deze omgeving een slaapplaats zoekt. Groot, schoon, een prachtig zwembad en een goed restaurant. Een mooie entree met schitterende meubelstukken.

Na twee uur rijden komen we aan in Ketapang. We kunnen een ticket kopen voor de overvaart en zonder te hoeven wachten kunnen we de boot op rijden.
We staan als tweede auto op het dek en later blijkt dat er nog een auto en drie vrachtautos’s zijn bijgekomen.
We moeten nog zeker een half uur wachten voor vertrek. Ricard blijft bij de auto en ik loop naar het 1e dek. Veel reizigers zitten al op de banken op het 1e dek. Schijnbaar mensen die te voet of per autobus verder reizen op Bali.
Langs de kade is het water kraakhelder. Ik kan de vissen zien zwemmen en de bodem is zichtbaar. Veel rommel in de vorm van chipszakjes en bekertjes drijven in het water. Hoe mooi de natuur hier ook is, iedereen gooit al het afval van zich af. Dit heb ik meermalen onderweg gezien. Uit rijdende auto’s worden alle overtollige zaken naar buiten gesmeten. Hier op de zee idem dito.

Nadat de trossen zijn los gegooid duurt het zeker nog 15 minuten voor we vertrekken. We dobberen wat langs de kade heen en weer. Een stukje vooruit, dan weer een stukje achteruit. Het is mij niet helemaal duidelijk met welk doel we steeds laveren.

Vanaf de kade ligt Bali recht voor ons. De pont vaart echter helemaal naar links richting open zee. Na een half uur varen gaan we iets naar links. De motoren stoppen en de motoren aan de voorzijde worden gestart. We maken dus geen bocht, maar varen opeens in tegenovergestelde richting naar Bali.
Ik zit inmiddels buiten op het bovendek voor de stuurhut, terwijl al de mensen achter grote kleden/gordijnen plaats hebben genomen op het 1e dek om maar buiten het bereik van de zon te zitten zoek ik juist die zon op. Na twee weken waarin ik alleen maar bewolking heb gezien wil ik nu wel in een heerlijk briesje in het zonnetje zitten.

De deur van de stuurhut staat open en ik zie dat er maar liefst zes bemanningsleden aanwezig zijn om het schip naar de overkant te varen.

We komen na ruim een uur varen aan in Gilimanuk. Voor de aankomst loop ik op verzoek van Richard vast naar beneden en neem plaats in de auto. Het is daar werkelijk bloedheet. Gelukkig gaan snel de deuren van de pont naar beneden zodat we snel naar buiten kunnen rijden. Op de kade aangekomen moeten we via een strook waar ontzettend veel politie staat te controleren. Identificatie en spiegels onder de auto’s. Deze scherpe controle is ingesteld na de aanslagen op Bali.

Wat mij als eerste opvalt op Bali is de rust van het verkeer in tegenstelling tot Java. Het is er schoner en de vele offerblokken en tempels die je passeert vallen ook op. Bij elk huis staan meerdere offerblokken en alles is met vele versieringen en rondingen gebouwd. En opvallend: ik zie weer honden. Voor de moslims is de hond onrein. Vandaar dat je op Java haast geen hond ziet.

Langs de weg de vele prachtig aangelegde rijstvelden met hier en daar wat tentjes. Hier slapen Javanen die werken op de rijstvelden. Volgens de een om dat de Balinesen lui zijn en volgens een ander omdat de Javanen goedkoper zijn.
Ook hier merk je dat het tussen de twee bevolkingsgroepen niet echt botert. Ik heb al meerdere keren vernomen dat de bevolkingsgroepen op elkaar afgeven.

We rijden langs de kust naar Kuta. Regelmatig zie je de kustlijn en de branding. Onderweg eten we wat in een restaurant met zicht op de Bali zee.

Om 16:00 uur, nadat Richard langs de airport is gereden om te kijken hoever ik daar vandaan zit, komen we aan bij ‘Rama beach’. Ricard heeft goede ervaringen met dit ressort en loopt met mij naar de receptie om een kamer te reserveren. Ik krijg ook nog twintig procent korting omdat hij zijn kaartje geeft als travel agent. Mooi meegenomen. Ik bewaar het betalingsbewijs goed want ik ben van plan om een dag voor mijn vertrek uit Denpasar volgende week hier voor dezelfde prijs te overnachten.

Mooie kamer. Prachtige tuinen en stil. In het midden van het ressort een prachtig zwembad met een verlaagde bar waarvan je in het zwembad zittend je drankje kan nuttigen. Goede om te weten voor volgende week.

Mijn bagage wordt naar de kamer gebracht en nadat ik Wayan de gids voor de volgende dag heb gebeld, besluit ik om eerst een stukje door de stad te gaan wandelen. Het is inmiddels donker en druk geworden. Langs de kant van de weg lopen is levensgevaarlijk want hier en daar ontbreken putdeksels. Dus je moet uitkijken waar je loopt.
Weer toeterende taxi’s en minibusjes die je aandacht vragen in de hoop je te mogen vervoeren.

Na een uurtje lopen terug richting het hotel.
Ik heb heerlijk gegeten in Restaurant Tavern schuin tegenover het ressort.
Relax nagetafeld tussen de fonteinen en de vele vijvers in dit restaurant.

Teruggekomen op mijn kamer werkte het mechanisme niet waarin je de sleutelkaart moet steken om het licht te ontsteken. Meerder malen geprobeerd. Uiteindelijk de receptie maar om hulp gevraagd. Het euvel was snel verholpen. De electriciteitsstop bleek eruit te liggen.

Weer geen internetfaciliteiten. Helaas. Ik had op meer internetmogelijkheden gerekend in Indonesie.
Rond 21:30 uur naar bed gegaan. Heerlijk koel in de kamer met airco.

Woensdag 16 mei
Gisteravond In Restaurant Toku oen met Richard gesproken over een mogelijk goedkoper alternatief voor het hotel waar ik nu verblijf. Richard wist wel een hotel voor een aanzienlijk lager bedrag.
Vandaag in ieder geval een laatste ontbijt in Hotel Tugu. Vanmorgen maar eens een ‘High Energy’ fruitontbijt van chilled, bananen, strawberry, pineapple, orange, mango and yoghurt with honey. Een soort sorbet voor 2,80 euro.
Afscheid genomen van de leuke man die aan het eind van de middag de thee kransjes verzorgde.

Om 09:00 uur de bagage laten brengen naar de jeep van Richard en na het uitchecken rond 09.30 uur naar hotel Cakra. Ook gelegen in het centrum. Gevraagd om de kamers te mogen bekijken. Deze zagen er goed uit. Ik heb dus mijn intrek genomen in dit hotel (met internetfaciliteiten????).
Mijn kamer is op de begane grond direct gelegen aan het terras van het zwembad. Het ziet er allemaal fris en schoon uit.De bagage naar mijn kamer laten brengen en rond 10:00 uur vertrokken naar Coban Rondo (Rondo betekent weduwe).
Er bestaat een legende dat een prins met zijn prinses en hun gevolg een beetje boos de bergen introkken omdat de ouders van de prinses de prins geen toestemming gaven om te gaan jagen. De prins schijnt een jong persoon te zijn die door niet te mogen jagen een beetje puberaal gedrag vertoont en zijn geliefde meeneemt naar de bergen om haar ouders daarmee te kennen te geven dat hij boos en ontstemd is.In de bergen komen ze een andere prins tegen die verliefd wordt op de prinses. De man van de prins heeft dit in de gaten en daagt de prins uit voor een gevecht. Het gevecht neemt dusdanige vormen aan dat het gevolg van de prinses op haar aanraden de zaak moet gaan sussen. De prinses wil bij haar eigen prins blijven. Aan hem heeft zij eeuwige trouw gezworen.
In het gevecht waar ook op dat moment het gevolg van de prinses aan meedoet komen de beide prinsen om het leven. De berg weent (waterval) en de prinses daalt als weduwe de berg af. Terug naar haar ouders.

Vandaag een rustig dagje ingelast omdat ik morgen verder wil naar de Bromo. Toch weer een behoorlijk aantal uren rijden door een bergachtig gebied. Met Richard afgesproken dat ik rond 14:00 uur vanmiddag terug wil zijn in Malang om nog even naar de stad te kunnen gaan om wat te winkelen. We hebben de stad verlaten via een deel waar veel universiteiten staan. Malang is net als Joyja een universiteitsstad.
De stad ligt centraal in Oost-Java en is daarom uiterst geschikt om daarvandaan dagtochten te maken in de omgeving.
We rijden door Batu (steen) waar kapitale villa’s staan uit de Nederlandse tijd. De weg wordt steeds steiler en slingert zich rond de bergen. Mooie vergezichten en diepe afgronden.

(Op het moment dat ik dit verslag zit te typen loopt er een grote rat door de kamer. Staat even stil bij het bed en loopt naar de badkamer. Ik sluit de deur van de badkamer en bel de receptie om te komen inspecteren. Binnen vijf minuten staat de rattevanger van Hamelen aan mijn deur. Gewapend met een stok betreedt hij de badkamer. Binnen xc8xc8n minuut komt hij uit de badkamer. Niets te zien! Ik loop niet gerustgesteld met hem terug naar de badkamer. Ik vraag hem om nog even goed met zijn stok door de afvalemmer te roeren. Inderdaad helemaal niets te zien. Verdwenen! Ik verzeker hem nogmaals dat ik werkelijk een rat heb gezien. Hij vertelt mij dat het geen rat is maar een dier dat cacaobonen eet!

Aan mijn hoela. Ik weet als plattelandsjongen best wel hoe een rat eruit ziet. De knul vertrekt weer en ik denk erover na hoe morgen de badkamer te betreden).

Verder met mijn verslag… Halverwege de berg stopt Richard voor een korte pauze, trekt een paar blaadjes van een boom, wrijft de blaadjes tussen zijn vingers fijn en laat mij eraan ruiken. Het is het blad van de Kayuputih boom en bevat stoffen die gebruikt worden in medicijnen tegen buikkrampen speciaal bij kinderen.
We zien in de omgeving mensen gras snijden met een kleine sikkel. Dit gras transporteren ze op hun hoofd, nek, fiets of bromfiets naar het benedenliggende dorp en dient als voer voor hun koeien.

Rond 10:30 uur komen we aan op de Coban Rondo. We parkeren de auto (uiteraard weer tegen betaling) en wandelen naar de waterval. Langs de waterkant van de beek waar het water van de waterval naar beneden stroomt zie ik heel veel apen. De apen zoeken deze plek op omdat de mensen de laatste resten van hun gekochte geroosterde mais naar de apen toewerpen. De apen dichtbij benaderen valt tegen. Ze zijn heel schuw en klimmen direct de bomen weer in wanneer ze een afgekloven maiskolf hebben bemachtigd. Ondanks de doordeweekse dag toch heel veel schoolkinderen. Waarschijnlijk met een soort van schoolreisje.

Bij de waterval aangekomen het lawaai van water wat met een donderend geweld 84 m. naar beneden op de rotsen klettert en zich een weg zoekt naar beneden.Veel mensen baden zich in een rustig deel van de kolkende watermassaEen enorme massa van verstuivend water komt je tegemoet. Mijn bril beslaat en de lens van de video-camera is beslagen.

We gaan via een prachtige route terug naar Malang. Richard parkeert zijn auto bij een groot winkelcentrum en we lopen samen het winkelcentrum in.Ik wil hier een zwembroek kopen en kijken naar een keres. De keres van mijn vader heb ik thuis hangen. Ik wil er graag Exe9n voor mijzelf kopen en er Exe9n voor mijn zoon meenemen. Het lijkt als een soort voortzetting van een traditie.
In het deel waar we aankomen is een grote supermarkt gevestigd en een etage waar alleen maar mobiele telefoons, abonnementen en telefoonkaarten te koop zijn. Ik besluit om gelijk maar op deze etage mijn beltegoed te verlengen. Het heeft wat voeten in de aarde. Maar uiteindelijk is het toch gelukt.
Van de supermarkt naar het deel waar mogelijk keressen te koop zijn. Helaas uitverkocht. Even over de afdeling gelopen (typisch Javaanse producten). Er hingen rekken met batik hemden in de uitverkoop. Ik heb er een uitgezocht, gepast en gekocht. In een winkel naast het winkelcentrum een zwemboek uitgezocht en gekocht. Volgens de verkoopster had ik de grootste maat nodig. Indonesiers zijn klein. Maar om mij nu gelijk met de grootste maat in pashokje in te sturen vond ik te ver gaan.
Ik heb een tussenmaatje gepast en vond deze ook nog aan de grote kant. Maar ik heb hem afgaande op de groei toch maar genomen.

Bij het hotel plaatsgenomen in een Bejac. Moet je per slot van rekening toch Exe9n keer proberen als je hier bent. Ik wilde alleen maar een kort tochtje door de straten om het hotel. En geen toertocht naar het centrum of naar een of ander winkelcentrum zoals hij voorstelde. De man begreep mij niet helemaal. En toen hij voor zijn geplande tocht een bedrag noemde en ik ging afdingen kwam het er volgens hem op neer dat ik voor dat bedrag zelf moest fietsen en hij plaatsnam in de Bejac. Voor de gein geaccepteerd en tot grote hilariteit van zijn collega’s op de Bejac standplaats hem de eerste honderd meter gereden. Toen zelf maar plaatsgenomen in de Bejac en hem met handgebaren aangeduid hoe hij een blokje om moest rijden bij het hotel.

Om 16:00 uur terug in het hotel. In het zwembad was niemand te zien. Dus na ruim 15 jaar toch maar weer eens een baantje getrokken. Het water was fris en de douche al helemaal.
Na het zwemmen naar het restaurant om wat te gaan eten. Gelukkig een buffet zodat ik met mijn ogen de voorkeur kon geven aan hetgeen ik zou gaan eten. Na het eten weer terug naar de kamer om de computer aan te sluiten op een analoge kabel om te internetten (kamer incl. internet faciliteiten).
De kabel dus uit de telefoon getrokken en aangesloten op de computer. NIETS! Receptie gebeld en gewacht op de techneut van het hotel. De jongeman klopte aan. Keek naar de computer en keek bedenkelijk. Hoe breng je een verbinding tot stand met een mac. Opnieuw een probleem om te internetten.
Uiteindelijk mag ik in een personeelskantoortje plaats nemen om gebruik te maken van hun computer omdat ik aangeef heel belangrijke informatie naar Nederland te moeten zenden.

Eerst de vele geweldige reacties uit Nederland gelezen. Van familie, vrienden, buren en oudstrijders die mijn verslagen volgen over mijn reis.Ook een mailtje van Radio Oost. Een redacteur vraagt mij om medewerking te verlenen aan een radio-programma waarin ik kort aan het woord kom en mag vertellen over mijn reis en reisdoel in Indonesie.
Ik reageer op zijn mail door mijn medewerking toe te zeggen en dat ik dat het liefst doe na het deel waarin ik op zoek ben naar de plaatsen waar mijn vader was.

Uiteindelijk na een halfuur, nadat ik alleen nog maar een e-mail naar Gerda heb kunnen sturen, mijn pogingen gestaakt om bestanden en foto’s te sturen.
Helaas…. Ik raak verder achter met het plaatsen van verslagen op mijn weblog.
Het is inmiddels 21:00 uur. Ik ga slapen. Morgen vroeg op. Uitcheken, en op weg naar Tosarie en de Bromo

zaterdag 19 mei
Vandaag staat er een bezichtiging van een plantage op de planning.Na het ontbijt om 08:00 uur (gelukkig weer een rijstbuffet) kwam Richard mij om 09:00 uur afhalen met een lokale gids uit een plaatselijk hotel die op de plantage is grootgebracht. Zijn vader was daar voorman en is nu met pensioen.

Net even voorbij Kalibaru slaan we een landweggetje in en daar liggen de eerste rijstvelden. We stoppen en hij vertelt over de aanplant en teelt van de rijstvelden. Nadat ik eerst had begrepen dat er om de drie maanden geoogst werd vertelde hij dat dat drie x drie maanden in een jaar gebeurde. De overige drie maand worden gebruikt om de planten te kweken en het land tot rust te laten komen.

Langs de kant van de weg staan langs de akkers een soort van rabarber. Het wordt in de groei aan zijn lot overgelaten. Het groeit tussen het gras en heeft weinig of geen verzorging nodig. Het wordt wel als groente gebruikt.

In het naburige dorpje op bezoek geweest in een smederij waar twee mannen om beurten met een grote hamer een stuk ijzer op een aanbeeld smeden tot gereedschappen. Diverse soorten messen en hakmessen voor diverse doeleinden. Exe9n persoon in de smederij zit op de grond om de messen te slijpen en deze te voorzien van een houten heft.

Op het moment dat ik daar video-opnames maak stroomt de smederij vol met kinderen uit het dorp om de Orang Belanda te bekijken.

We vertrekken naar een dichtbij gelegen plantage. De plantage is staatseigendom en bestaat uit percelen met cacao-akkers, rubberbomen, rietsuiker, casave en koffie. De cacaobonen worden Exe9n keer in de week geoogst nadat de vrucht verkleurt van groen, rood naar geel.
De gids snijdt een vierkant deurtje uit de bast van de vrucht, opent daarmee de vrucht en laat mij een soort van caccon zien waar de cacao boon inzit.

We stoppen bij de rubberbomen waar onder een uitkerving van de bast een klein bakje hangt dat de druppelende substantie opvangt. Grote percelen met deze bomen. In een nabijgelegen kwekerij worden planten gexebnt om weer voor nieuwe aanplant te zorgen. Elk perceel is 1 hectare groot en op dat perceel staan 450 bomen. Elk perceel levert per dag 45 liter substantie waar rubber van wordt gemaakt.

Elk perceel wordt beheerd door Exe9n arbeider. Dus controle of de arbeider niet de kantjes er vanaf heeft gelopen is makkelijk. De woningen in de kampong geven duidelijk de status van de bewoner weer. Een huis opgetrokken half steen, half hout is van een gewone arbeider. Is de woning helemaal van steen opgetrokken dan heb je iets meer in de melk te brokkelen. En staat er naast de woning een garage dan ben je daar de man (voorman) en bezit je zelfs telefoon.

De bakjes met substantie worden dagelijks ingezameld. In een fabriek, waar we een kijkje mochten nemen, worden de vaten op naam van de arbeider ingezameld en wordt bijgehouden hoeveel er is geleverd. De tonnen worden geledigd in een groot metalen vat en via een pijpleiding komt dit goedje, dat wel op melk lijkt, in een groot bassin. Aan dit goedje wordt water en mierenzuur toegevoegd en nadat alles goed wordt gemixt en is afgeschuimd worden er stalen bladen met een tussenruimte van 3 cm in het bassin gestoken. Na enkele uren is het een soort latex geworden die hier sheets wordt genoemd.

Na de droogtijd worden de metalen platen verwijderd en gaan de 3 cm dikke latex flappen via een waterbad door een wals waar het wordt platgewalst tot 3 mm. dikte.De ontstane sheets/vellen gaan vervolgens naar een drogerij.

Buiten de fabriek staat een drogerij met een zevental droogruimtes naast elkaar. De sheets worden op bamboestokken gehangen en worden per ruimte om de dag met verschillende temperaturen gedroogd. Onder elke ruimte bevindt zich een oven waar d.m.v. een houtvuur wordt gestookt.
In de bovenliggende ruimte waar de sheets hangen is de temperatuur ongeveer 60 graden. Aan het eind van het proces (ongeveer 5 dagen) is de latex verkleurd tot een bruine kleur.

De man die dit proces beheert schijnt 55 jaar te zijn. Maar als je hem bekijkt kan hij ook net zo goed 70 jaar oud zijn. Een verschrikkelijk slechte job. Als mijn gids doorloopt steekt de man zijn hand uit voor wat geld. Ik heb wat kleingeld op zak en frommel het in zijn handen.,br />

Nadat de latex is gedroogd wordt het in een magazijn gekeurd. De dikke stukken die niet goed gewalst zijn worden er afgeknipt en de latex wordt hydraulisch in balen van 131 kilo verpakt. Op een klein steekkarretje verlaten de balen het pand om op transport te gaan naar het buitenland. Het is nog steeds een halffabrikaat en in het buitenland wordt de latex verwerkt tot rubber.

Ook de cacaobonen worden als halffabrikaat geexporteerd. Er wordt hier alleen gekweekt en gesorteerd. De staat heeft ingenieurs aangesteld die regelmatig de plantage bezoeken en de lichtinval, bladvolume en plantafstand berekenen om een zo goed mogelijke oogst te garanderen. De gids lacht er een beetje smalend over. Wat de ingenieurs met meetinstrumenten doen deed zijn vader op gevoel. Voor deze ingenieurs moet weer een deel van de opbrengst worden betaald.

Langs de plantages staan veel Emping bomen. De rode vrucht aan de boom wordt geplet en gedroogd tot de kleine emping krupuk.

Tijdens de hele tocht over de plantage mogen we geen gebruik maken van de beschikbare bruggen over kleine stromen en riviertjes. De oude bruggen kunnen het gewicht van auto’s niet meer dragen. Naast de bruggen zijn afritten gegraven naar rivierbeddingen waar we met de jeep de stromen en riviertjes moeten oversteken.

Half in de middag bezoeken we een restaurant op de plantage waar we thee drinken en waar ons natuurlijk de koffie van de koffieplantage te koop wordt aangeboden. Op de terugweg heeft de gids bij een suikerriet plantage een tak opengesneden en de bast verwijderd. Wanneer je er op kauwt komt er een stroom van suikersap uit de tak. Heel erg zoet en slijmerig.

Op de terugweg slaan we net voor Kalibaru een klein weggetje in waar een suikerfabriek is gevestigd. Hoezo fabriek!! We komen aan bij een grote open loods met alleen een dak. In de loods staan wel 20 vrouwen aan ketels de kokende bruine substantie te roeren. Het is een sap dat van de kokosnootbloem komt wanneer je de de bloem belet om vrucht te zetten. Deze vruchten worden afgesneden en het sap vangt men op in jerrycans. Het sap gaat naar dit depot en wordt gekookt en geroerd tot een dikke massa. Niemand weet exact de kooktijd. Maar op het gevoel van kneden en door elkaar roeren wordt de dikke stroop uiteindelijk in kommetjes gegoten.

Nadat het gestold is worden de kommetjes omgekeerd en blijft er een klomp suiker over.
Het is hier een verschrikkelijke troep. Ik wil hier ook weer zo snel mogelijk weg. Op de plantage vergeleek de gids de weg als een discoweg vanwege de gaten en hobbels. Ik heb schijnbaar verkeert gezeten en het was voor mij een abortusweg. Bepaalde lichaamsdelen klem tussen kledingsstukken of lichaamsdelen.
Het zweet parelde van mijn hoofd en ik wist niet meer hoe ik de auto in of uit moest komen. Ik dacht dat ik van mijn stokje zou gaan.Tot overmaat van ramp stopte Ricard in het dorp om naar een blikslager te gaan kijken.

Dat het in deze straat om kookgerei, pannen, deksels en metalen keukengerei ging was mij op de heenweg niet ontgaan. Goed bedoeld van Ricard om mij daar ook even te laten kijken. Ik had maar een wens op dat moment. Mijn broek uitdoen. Gelukkig was het bijna vier uur en de gids moest zich rond die tijd melden bij zijn werkgever.

Ik moest de gids omgerekend 7 euro betalen voor een excursie van ruim zeven uur. Een perfecte gids met veel kennis van zaken.
In het hotel eindelijk de broek kunnen laten zakken en even een half uurtje op bed gelegen.
Daarna nog even internetten, eten en alvast uitchecken voor de volgende ochtend.Ik begin me al helemaal aan te passen aan de leefwijze hier. Op tijd naar bed en op tijd eruit.
Nog een Bintang in het restaurant gedronken en daarna moe en voldaan naar mijn bed.

Achteraf bekeken had ik deze dag niet ingepland en gaat dat ten koste van mijn verblijf op Bali. Ik vind het niet erg. Ik heb vandaag veel gezien en geleerd.
Op de beknelling na was de dag vruchtbaar.